ក្នុងព្រឹត្តិការណ៍ខួប ៤៧ឆ្នាំ (១៩ កញ្ញា ១៩៧៩ ដល់ ១៩ កញ្ញា ២០២៦) នៃការចាប់កំណើតឡើងវិញនៃព្រះពុទ្ធសាសនាខ្មែរ ក្រោយការដួលរលំរបបខ្មែរក្រហម ១៩៧៩នោះ ឯកឧត្តម ឈួរ សុបញ្ញា បានរំលឹកពីព្រឹត្តិការណ៍ជាប្រវត្តិសាសន៍ថា ប្រវត្តិសាស្ត្រព្រះពុទ្ធសាសនានៅកម្ពុជា គឺជាផ្នែកមួយដែលមិនអាចបំបែកចេញពីប្រវត្តិសាស្ត្រជាតិខ្មែរ។ អស់រយៈពេលជាច្រើនសតវត្សរ៍ ព្រះពុទ្ធសាសនាបានចាក់ឫសយ៉ាងជ្រៅក្នុងជីវិតប្រជាជនខ្មែរ ដោយមានវត្តអារាមជាមជ្ឈមណ្ឌលសាសនា ការអប់រំ វប្បធម៌ និងជីវិតសហគមន៍។ ព្រះសង្ឃបានដើរតួនាទីជាគ្រូបង្រៀន អ្នកផ្សព្វផ្សាយធម៌ និងជាអ្នករក្សាប្រពៃណី និងអក្សរសាស្ត្រខ្មែរ ប៉ុន្តែទំព័រប្រវត្តិសាស្ត្រដ៏សោកសៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧៥ បានធ្វើឱ្យព្រះពុទ្ធសាសនា និងស្ថាប័នសាសនានៅកម្ពុជាទទួលរងការបំផ្លិចបំផ្លាញយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។ ក្នុងរបបកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ ព្រះសង្ឃត្រូវបានបង្ខំឱ្យលាចាកសិក្ខា វត្តអារាមជាច្រើនត្រូវបានបិទ ឬបំលែងទៅជាមុខងារផ្សេងៗ ហើយជីវិតសាសនាដែលធ្លាប់រីកចម្រើនត្រូវបានកាត់ផ្តាច់។ការបាត់បង់នោះ មិនមែនជាការបាត់បង់ត្រឹមតែស្ថាប័នសាសនាមួយទេ ប៉ុន្តែជាការបាត់បង់ផ្នែកមួយនៃរចនាសម្ព័ន្ធសង្គម សីលធម៌ ការអប់រំ និងបេតិកភណ្ឌវប្បធម៌របស់ជាតិខ្មែរ។
ក្រោយការដួលរលំនៃរបបខ្មែរក្រហមនៅដើមឆ្នាំ១៩៧៩ កម្ពុជាបានចាប់ផ្តើមដំណើរដ៏លំបាកនៃការស្តារជាតិឡើងវិញ។ ក្នុងចំណោមការងារដ៏សំខាន់ៗ គឺការស្តារជីវិតព្រះពុទ្ធសាសនា និងសហគមន៍ព្រះសង្ឃឡើងវិញ។ នៅថ្ងៃទី១៩ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៧៩ ព្រះភិក្ខុចំនួន ៧ អង្គបានបំពេញឧបសម្បទាជាភិក្ខុសាជាថ្មី។ ព្រឹត្តិការណ៍នេះត្រូវបានចងចាំក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រការស្តារព្រះពុទ្ធសាសនានៅកម្ពុជា ជានិមិត្តសញ្ញាមួយនៃការចាប់ផ្តើមរស់ឡើងវិញនៃព្រះសង្ឃ និងជីវិតព្រះពុទ្ធសាសនា បន្ទាប់ពីការបំផ្លិចបំផ្លាញដ៏ធ្ងន់ធ្ងរ។ ព្រះភិក្ខុទាំង ៧ អង្គ រួមមាន៖
១. ព្រះភិក្ខុ កើត វ៉ាយ — សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ មកពីខេត្តកំពង់ធំ
២. ព្រះភិក្ខុ ប្រាក់ ឌិត — ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គោ មកពីខេត្តតាកែវ
៣. ព្រះភិក្ខុ ឌិន សារុន — វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គោ មកពីខេត្តកណ្តាល
៤. ព្រះភិក្ខុ អ៊ិត ស៊ុម — បីតិសម្ពោជ្ឈង្គោ មកពីខេត្តតាកែវ
៥. ព្រះភិក្ខុ នន្ទ ង៉ែត — បស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គោ មកពីខេត្តតាកែវ
៦. ព្រះភិក្ខុ កែន វង្ស — សមាធិសម្ពោជ្ឈង្គោ មកពីខេត្តព្រៃវែង
៧. ព្រះភិក្ខុ ទេព វង្ស — ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គោ មកពីខេត្តសៀមរាប។
ក្នុងចំណោមព្រះភិក្ខុទាំង ៧អង្គ ដែលបានបំពេញឧបសម្បទាជាភិក្ខុសាជាថ្មី នៅថ្ងៃទី១៩ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៧៩ កាលបរិច្ឆេទដែលត្រូវបានចងចាំជាផ្នែកមួយនៃដំណើរការស្តារព្រះពុទ្ធសាសនាឡើងវិញនៅកម្ពុជា រយៈពេល ៤៧ឆ្នាំ បានធ្វើឱ្យជំពូកប្រវត្តិសាស្ត្រនេះផ្លាស់ប្តូរទៅជាទំព័រដ៏មានតម្លៃសម្រាប់ការចងចាំ និងការសិក្សារបស់មនុស្សជំនាន់ក្រោយ។ ក្នុងចំណោមព្រះភិក្ខុទាំង ៧ អង្គនោះ នាពេលបច្ចុប្បន្ន មានតែសម្តេចព្រះអគ្គមហាសង្ឃរាជាធិបតី នន្ទ ង៉ែត បស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គោ មួយព្រះអង្គប៉ុណ្ណោះ ដែលនៅមានព្រះជន្ម និងគង់ប្រថាប់នៅជាប្រមុខនៃព្រះសង្ឃខ្មែរ។ ព្រះអង្គបានក្លាយជាសាក្សីរស់មួយព្រះអង្គ ដែលបានឆ្លងកាត់ដំណាក់កាលដ៏សំខាន់ៗនៃប្រវត្តិសាស្ត្រព្រះពុទ្ធសាសនាកម្ពុជា ចាប់ពីការចាប់ផ្តើមស្តារឡើងវិញក្រោយឆ្នាំ១៩៧៩ រហូតមកដល់សម័យបច្ចុប្បន្ន។នៅពេលដែលព្រះភិក្ខុ ៦ អង្គទៀតបានលាចាកលោកទៅហើយ សម្តេចជាអង្គម្ចាស់ជាអង្គតែមួយដែលគង់ព្រះធរមាននៅបានក្លាយជាផ្នែកមួយនៃការចងចាំប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់ជំនាន់ក្រោយ។ ព្រះអង្គជានិមិត្តរូបនៃការបន្តវេនរវាងជំនាន់ដែលបានឆ្លងកាត់សង្គ្រាម និងការបំផ្លិចបំផ្លាញ ជាមួយនឹងជំនាន់ដែលកំពុងរស់នៅក្នុងសង្គមសន្តិភាព និងកំពុងមានការអភិវឌ្ឍ។សូមក្រាបថ្វាយបង្គំ និងសម្តែងនូវកតញ្ញូកតវេទីធម៌ចំពោះព្រះសង្ឃជំនាន់ដំបូង ដែលបានរួមចំណែកក្នុងការស្តារព្រះពុទ្ធសាសនាឡើងវិញ និងសូមថ្វាយព្រះពរសម្តេចព្រះអគ្គមហាសង្ឃរាជាធិបតី នន្ទ ង៉ែត បស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គោ សូមព្រះអង្គមានព្រះរាជសុខភាពល្អបរិបូណ៌ និងព្រះជន្មយឺនយូរ ដើម្បីជាម្លប់ដល់ព្រះពុទ្ធសាសនា និងជាសាក្សីរស់នៃប្រវត្តិសាស្ត្រដ៏មានតម្លៃនេះ។
ការរស់ឡើងវិញនៃព្រះពុទ្ធសាសនា មិនបានកើតឡើងក្នុងមួយថ្ងៃនោះទេ។ វាជាដំណើរដែលត្រូវការពេលវេលា ការលះបង់ និងការចូលរួមពីព្រះសង្ឃ ពុទ្ធបរិស័ទ និងសង្គមទាំងមូល។ ពីការចាប់ផ្តើមដ៏តូចនេះ ជីវិតព្រះពុទ្ធសាសនាបានចាប់ផ្តើមស្តារឡើងវិញជាបន្តបន្ទាប់។ វត្តអារាមត្រូវបានស្តារ និងបើកដំណើរការឡើងវិញ ព្រះសង្ឃត្រូវបានបណ្តុះបណ្តាល ការសិក្សាព្រះធម៌ និងព្រះត្រៃបិដកត្រូវបានបន្ត ហើយពិធីបុណ្យ និងប្រពៃណីព្រះពុទ្ធសាសនាបានវិលត្រឡប់មកក្នុងជីវិតសង្គមខ្មែរវិញ។ ព្រះពុទ្ធសាសនាក៏បានបន្តតួនាទីរបស់ខ្លួនក្នុងការអប់រំសីលធម៌ ការបណ្តុះគុណធម៌ ការរក្សាវប្បធម៌ និងការពង្រឹងទំនាក់ទំនងក្នុងសហគមន៍។ រយៈពេល ៤៧ឆ្នាំ ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៧៩ មក គឺជារយៈពេលមួយដែលព្រះពុទ្ធសាសនាកម្ពុជាបានឆ្លងកាត់ដំណាក់កាលជាច្រើន៖
ដំណាក់កាលទី១ : ការរស់ឡើងវិញ ដោយការបង្កើតឡើងវិញនូវសហគមន៍ព្រះសង្ឃ និងជីវិតសាសនា បន្ទាប់ពីការបាត់បង់ដ៏ធ្ងន់ធ្ងរ។
ដំណាក់កាលទី២ : ការស្តារ និងពង្រឹងការស្តារវត្តអារាម ការរៀបចំស្ថាប័នសាសនា និងការបណ្តុះបណ្តាលព្រះសង្ឃ និងពុទ្ធបរិស័ទ។
ដំណាក់កាលទី៣ : ការអប់រំនិងអភិវឌ្ឍតាមរយៈការពង្រីកពុទ្ធិកសិក្សាព្រះធម៌ ភាសាបាលី ព្រះត្រៃបិដក និងការអប់រំសីលធម៌សម្រាប់សង្គម។
ដំណាក់កាលទី៤ : ការបន្តវេនតាមរយៈការផ្ទេរមរតកព្រះពុទ្ធសាសនាទៅកាន់យុវជននិងមនុស្សជំនាន់ក្រោយ ដើម្បីឱ្យព្រះធម៌នៅតែមានជីវិតក្នុងសង្គមដែលកំពុងផ្លាស់ប្តូរ។
ក្រោយការរស់ឡើងវិញ ព្រះពុទ្ធសាសនាបានប្រឈមនឹងបរិបទថ្មីៗតាមរយៈដំណើរវិវត្តដោយភាពស្វាហាប់នៃសង្គមកម្ពុជា ដែលបានផ្លាស់ប្តូរយ៉ាងឆាប់រហ័ស ដោយមានការរីកចម្រើននៃបច្ចេកវិទ្យា ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយសង្គម សេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារ ការធ្វើចំណាកស្រុក និងការផ្លាស់ប្តូររបៀបរស់នៅរបស់យុវជន។ ក្នុងបរិបទនេះ តួនាទីរបស់ព្រះពុទ្ធសាសនាមិនគួរត្រូវបានយល់ត្រឹមតែជាការរក្សាពិធីកម្មសាសនា និងប្រពៃណីប៉ុណ្ណោះទេ។ ព្រះធម៌អាចចូលរួមជាមួយការអប់រំសីលធម៌ ការអភិវឌ្ឍមនុស្ស ការពង្រឹងគ្រួសារ ការថែរក្សាបរិស្ថាន ការជួយជនងាយរងគ្រោះ និងការកសាងសុខដុមរមនាក្នុងសហគមន៍ ដែលទាំងនេះជាការបន្តពីតួនាទីប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់វត្តអារាមក្នុងសង្គមខ្មែរ ទៅកាន់តួនាទីថ្មីដែលឆ្លើយតបនឹងបញ្ហារបស់សង្គមសម័យទំនើប។
ការរំលឹក ១៩ កញ្ញា ១៩៧៩ មិនគួរបញ្ចប់ត្រឹមការចងចាំអតីតកាលឡើយ។ ប្រវត្តិសាស្ត្រមានតម្លៃ នៅពេលដែលវាផ្តល់មេរៀនសម្រាប់បច្ចុប្បន្ន និងអនាគត។ មនុស្សជំនាន់ក្រោយគួរដឹងថា ព្រះពុទ្ធសាសនាដែលយើងឃើញនៅថ្ងៃនេះ មិនមែនជាមរតកដែលកើតឡើងដោយឯកឯងនោះទេ។ ព្រះពុទ្ធសាសនាត្រូវបានស្តារឡើងវិញតាមរយៈការលះបង់ ការតស៊ូ និងការចូលរួមរបស់ព្រះសង្ឃ និងពុទ្ធបរិស័ទជំនាន់មុន។ ៤៧ឆ្នាំក្រោយការចាប់ផ្តើមស្តារឡើងវិញ ព្រះពុទ្ធសាសនាខ្មែរបានឆ្លងកាត់ដំណើរដ៏វែងឆ្ងាយមួយពីការបាត់បង់ ទៅការរស់ឡើងវិញ ពីការស្តារទៅការពង្រឹង និងពីការពង្រឹងទៅការបន្តវេន។ ជំពូកប្រវត្តិសាស្ត្របន្ទាប់ មិនមែនជារឿងរបស់មនុស្សជំនាន់មុនតែប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែជាកាតព្វកិច្ចរបស់យើងទាំងអស់គ្នា។ ព្រះពុទ្ធសាសនានឹងបន្តរស់រវើក មិនមែនដោយសារតែមានវត្តច្រើន ឬមានព្រះសង្ឃច្រើនតែប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែដោយសារមានមនុស្សដែល សិក្សាព្រះធម៌ អនុវត្តព្រះធម៌ និងបន្តព្រះធម៌ ទៅកាន់មនុស្សជំនាន់ក្រោយ ៕
